Antibiotica verhogen het risico op nierstenen

Nierstenen zijn stenen die gevormd worden in de nieren wanneer bepaalde stoffen in de urine kristalliseren. Er zijn verschillende soorten nierstenen, afhankelijk van hun samenstelling. Calciumoxalaat stenen zijn de meest voorkomende.

Een van de belangrijkste oorzaken van nierstenen is te weinig water drinken. Wanneer er te weinig urine aangemaakt wordt, kunnen de stoffen die in de urine aanwezig zijn niet goed opgelost worden en kunnen ze gemakkelijker kristalliseren. Ook te veel stoffen die kristallen kunnen vormen – calcium, oxaalzuur, urinezuur – verhogen het risico op nierstenen. Dat is vooral het geval wanneer de zuurgraad van de urine verstoord is (te hoge of te lage pH) en de urine te weinig stoffen bevat die kristalvorming tegengaan, vooral citraat, magnesium en fytinezuur.

Oxaalzuur is een stof die in veel planten zit, vooral in spinazie, rabarber, noten, thee, chocolade, soja, bieten en zoete aardappelen. Het wordt ook in het lichaam aangemaakt, onder andere uit ascorbinezuur (vitamine C). Oxaalzuur kan een verbinding aangaan met mineralen, zoals calcium, magnesium, kalium en natrium. Het vormt dan oxalaatzouten, zoals calciumoxalaat, die kristallen kunnen vormen. Te veel oxaalzuur wordt vooral in verband gebracht met nier- en blaasstenen. Een hoge concentratie oxaalzuur in de urine wordt beschouwd als een risicofactor voor de vorming van calciumoxalaatstenen.

Een verstoorde darmflora is een belangrijke risicofactor voor het ontstaan van nierstenen. Bepaalde darmbacteriën kunnen oxaalzuur afbreken. De meest bekende bacterie die in staat is om oxaalzuur af te breken is Oxalobacter formigenes. Bij bijna alle kinderen tot acht jaar is deze bacterie in de darm aanwezig, maar nog slechts bij 60 tot 80% van de volwassenen. Men vermoedt dat dit voornamelijk het gevolg is van antibioticagebruik (Duncan SH, 2002). De bacterie is minder vaak aanwezig in de stoelgang van mensen die op dat moment antibiotica gebruiken dan in die van mensen die minstens drie maanden geen antibiotica gebruikt hebben (Mittal RD, 2005).

Mensen bij wie de bacterie in de darmen aanwezig is, hebben 70% minder kans op nierstenen dan mensen bij wie de bacterie niet aanwezig is (Kaufman DW, 2008).

Ook andere darmbacteriën, vooral lactobacillen en bifidobacteriën, kunnen oxaalzuur afbreken (Abratt VR, 2010; Mogna L, 2014). Suppletie met probiotica vermindert de opname van oxaalzuur in de darm en verlaagt de oxaalzuurconcentratie in de urine (Lieske JC, 2005; Okombo J, 2010; Al-Wahsh I, 2012).

Het aantal gevallen van nierstenen is de laatste dertig jaar sterk gestegen, parallel met het gebruik van antibiotica. Opvallend is dat steeds meer kinderen en adolescenten nierstenen krijgen, terwijl het vroeger zeldzaam was bij kinderen.

Kinderen, adolescenten en volwassenen die recent antibiotica genomen hebben, hebben 27 tot 133% meer kans op nierstenen (afhankelijk van de soort antibiotica en hoe lang ze genomen werden). Het hoogste risico wordt gezien bij kinderen. Het risico op nierstenen blijft nog drie tot vijf jaar na het gebruik van antibiotica verhoogd, hoewel het geleidelijk daalt (Tasian GE, 2018).

Nutriënten die de vorming van nierstenen tegengaan

©Hilde Maris

Meer info
Preventie & behandeling van nierstenen. PlaceboNocebo 33.
Antibioticaresistentie. Probiotica als alternatief. PlaceboNocebo 33.
Het belang van de darmflora. Prebiotica, probiotica & microbiële metabolieten. PlaceboNocebo 32.
Probiotica, een alternatief voor vaccinatie? PlaceboNocebo 35.

Referenties

1. Abratt VR, Reid SJ. Oxalate-degrading bacteria of the human gut as probiotics in the management of kidney stone disease. Adv Appl Microbiol. 2010;72:63-87.
2. Al-Wahsh I, Wu Y, Liebman M. Acute probiotic ingestion reduces gastrointestinal oxalate absorption in healthy subjects. Urol Res. 2012 Jun;40(3):191-6.
3. Duncan SH, Richardson AJ, Kaul P, et al. Oxalobacter formigenes and its potential role in human health. Appl Environ Microbiol. 2002 Aug;68(8):3841-7.
4. Kaufman DW, Kelly JP, Curhan GC, et al. Oxalobacter formigenes may reduce the risk of calcium oxalate kidney stones. J Am Soc Nephrol. 2008 Jun;19(6):1197-203.
5. Lieske JC, Goldfarb DS, De Simone C, et al. Use of a probiotic to decrease enteric hyperoxaluria. Kidney Int. 2005 Sep;68(3):1244-9.
6. Mittal RD, Kumar R, Bid HK, Mittal B. Effect of antibiotics on Oxalobacter formigenes colonization of human gastrointestinal tract. J Endourol. 2005 Jan-Feb;19(1):102-6.
7. Mogna L, Pane M, Nicola S, et al. Screening of different probiotic strains for their in vitro ability to metabolise oxalates: any prospective use in humans? J Clin Gastroenterol. 2014 Nov-Dec;48 Suppl 1:S91-5.
8. Okombo J, Liebman M. Probiotic-induced reduction of gastrointestinal oxalate absorption in healthy subjects. Urol Res. 2010 Jun;38(3):169-78.
9. Tasian GE, Jemielita T, Goldfarb DS, et al. Oral Antibiotic Exposure and Kidney Stone Disease. J Am Soc Nephrol. 2018 May 10. pii: ASN.2017111213.